1. Τι είναι η Πολλαπλή Σκλήρυνση;
Η πολλαπλή σκλήρυνση (ΠΣ) είναι η πιο κοινή χρόνια φλεγμονώδης, απομυελινωτική και νευροεκφυλιστική νόσος του κεντρικού νευρικού συστήματος (ΚΝΣ) σε νεαρούς ενήλικες. Είναι μια ετερογενής, πολυπαραγοντική, ανοσοδιαμεσολαβούμενη νόσος που επηρεάζεται τόσο από γενετικούς όσο και από περιβαλλοντικούς παράγοντες. Στους περισσότερους ασθενείς, αναστρέψιμα επεισόδια νευρολογικής δυσλειτουργίας, τα οποία διαρκούν αρκετές ημέρες ή εβδομάδες χαρακτηρίζουν τα αρχικά στάδια της νόσου (δηλαδή, το κλινικά μεμονωμένο σύνδρομο - clinically isolated syndrome, CIS και την υποτροπιάζουσα-διαλείπουσα ΠΣ -relapsing- remitting multiple sclerosis, RRMS).
Με την πάροδο του χρόνου, αναπτύσσονται μη αναστρέψιμα κλινικά και γνωστικά ελλείμματα. Μία μειονότητα ασθενών έχει μια προοδευτική πορεία της νόσου από την έναρξη (πρωτοπαθώς προïούσα ΠΣ-primary progressive multiple sclerosis, PPMS). Το παθολογικό χαρακτηριστικό της ΠΣ είναι ο σχηματισμός εστιακών (ή απομυελινωτικών) βλαβών στον εγκέφαλο και στο νωτιαίο μυελό, οι οποίες μπορεί να σχετίζονται με νευροαξονική βλάβη. Ο σχηματισμός απομυελινωτικών βλαβών πιστεύεται ότι προκαλείται από τη διήθηση των ανοσοκυττάρων, συμπεριλαμβανομένων των Τ και Β-λεμφοκυττάρων, των μυελοειδών κυττάρων, στο παρέγχυμα του ΚΝΣ.
Η ΠΣ σχετίζεται με σημαντική επιβάρυνση για την κοινωνία λόγω των περιορισμένων προοπτικών απασχόλησης και της δυσκολίας παραμονής στην εργασία για τους ασθενείς και τους φροντιστές τους.1
Βιβλιογραφία:
1. Filippi M, Bar-Or A, Piehl F, et al. Multiple sclerosis. Nature Reviews Disease Primers. 2018; 4: 43.
2. Επιπολασμός
Η πολλαπλή σκλήρυνση (ΠΣ) είναι μία από τις πιο συχνές φλεγμονώδεις νευρολογικές παθήσεις και αποτελεί μία από τις σημαντικότερες αιτίες αναπηρίας σε νεαρούς ενήλικες1. Το μέσο εύρος ηλικίας εμφάνισης της νόσου είναι περίπου τα 30 έτη, ενώ η νόσος μπορεί να εμφανίζεται και σε νεότερες ή μεγαλύτερες ηλικίες1. Έως και το 10% των ασθενών εμφανίζουν το πρώτο απομυελινωτικό επεισόδιο πριν από την ηλικία των 18 ετών 2.
Περίπου 2,8 εκατομμύρια άνθρωποι παγκοσμίως ζουν με ΠΣ, σύμφωνα με επιδημιολογικές εκτιμήσεις3. Η νόσος σχετίζεται με σημαντικό κοινωνικοοικονομικό φορτίο, με το συνολικό κόστος διαχείρισής της να είναι υψηλό και διαρκώς αυξανόμενο4. Στην Ευρώπη, το οικονομικό βάρος της ΠΣ εκτιμήθηκε σε περίπου 14,6 δισεκατομμύρια ευρώ το 20104, ενώ αντίστοιχα υψηλό κόστος έχει καταγραφεί και στις Ηνωμένες Πολιτείες5.
Αριθμός ατόμων με Πoλλαπλή Σκλήρυνση – επιπολασμός ανά 100.000 άτομα3
Ο επιπολασμός της ΠΣ παρουσιάζει σημαντική γεωγραφική διαφοροποίηση μεταξύ των χωρών και των περιοχών του κόσμου6. Υψηλότερος επιπολασμός παρατηρείται στη Βόρεια Αμερική και τη Δυτική Ευρώπη, ενώ χαμηλότερα ποσοστά καταγράφονται σε περιοχές όπως η υποσαχάρια Αφρική και άλλες μη δυτικές περιοχές3,5. Συνολικά, η νόσος εμφανίζει άνιση παγκόσμια κατανομή, γεγονός που αντικατοπτρίζει την επίδραση τόσο γενετικών όσο και περιβαλλοντικών παραγόντων5.
Πράγματι, πολλές επιδημιολογικές μελέτες έχουν δείξει ότι η επίπτωση και ο επιπολασμός της ΠΣ αυξάνονται με το γεωγραφικό πλάτος, με υψηλότερα ποσοστά να παρατηρούνται σε περιοχές μακρύτερα από τον ισημερινό, ιδίως στην Ευρώπη και τη Βόρεια Αμερική 7. Η ανισοκατανομή αυτή αποδίδεται σε συνδυασμό γενετικών παραγόντων και περιβαλλοντικών επιδράσεων, οι οποίες διαφέρουν μεταξύ γεωγραφικών περιοχών 8.
Μεταξύ των περιβαλλοντικών παραγόντων, τα χαμηλά επίπεδα βιταμίνης D, που σχετίζονται με μειωμένη έκθεση στην ηλιακή ακτινοβολία, έχουν προταθεί ως ένας από τους πιο πιθανούς μηχανισμούς που συμβάλλουν στον αυξημένο κίνδυνο εμφάνισης της νόσου σε περιοχές υψηλού γεωγραφικού πλάτους 8.
Ο επιπολασμός της ΠΣ έχει αυξηθεί με την πάροδο του χρόνου, ιδιαίτερα στις γυναίκες7. Η αύξηση αυτή μπορεί να οφείλεται εν μέρει στη βελτιωμένη διάγνωση, στην καλύτερη πρόσβαση σε ιατρικές υπηρεσίες και στην αύξηση του προσδόκιμου ζωής, αν και οι παράγοντες αυτοί δεν επαρκούν για να εξηγήσουν πλήρως τη μεταβολή στη συχνότητα εμφάνισης της νόσου7.
Η αναλογία γυναικών προς άνδρες με ΠΣ έχει αυξηθεί σημαντικά κατά τις τελευταίες δεκαετίες, από περίπου 1,4 τη δεκαετία του 1950 σε 2,3 το 2.0009, ενώ σε ορισμένους πληθυσμούς ξεπερνά πλέον το 3:19. Η αύξηση αυτή έχει καταγραφεί σε διαφορετικούς πληθυσμούς και μελέτες και υποδηλώνει ότι περιβαλλοντικοί παράγοντες και τρόποι (ή καλύτερα τρόπος?) ζωής ενδέχεται να παίζουν σημαντικό ρόλο9.
Όσον αφορά τη θνησιμότητα, σε περισσότερο από το 50% των περιπτώσεων η πολλαπλή σκλήρυνση καταγράφεται ως υποκείμενη αιτία θανάτου10. Το προσδόκιμο ζωής των ασθενών μειώνεται κατά περίπου 7–14 έτη σε σύγκριση με τον γενικό πληθυσμό10,11. Επιπλέον, ο συνολικός κίνδυνος θνησιμότητας είναι αυξημένος περίπου 2 έως 3 φορές σε ασθενείς με ΠΣ12.
Η θνησιμότητα επηρεάζεται επίσης από τη μορφή και τη βαρύτητα της νόσου, με υψηλότερο κίνδυνο να παρατηρείται σε ασθενείς με πρωτογενώς προϊούσα μορφή και σε ασθενείς με μεγαλύτερη αναπηρία11,13.
Βιβλιογραφία:
1. Filippi M. et al; Multiple sclerosis. Nature Reviews Disease Primers. 2018; 4: 43.
2. Yeshokumar AK. Et al; Pediatric multiple sclerosis. Curr Opin Neurol. 2017 Jun;30(3):216-221.
3. Atlas of MS 2020 report map (p23), The Multiple Sclerosis International Federation, Atlas of MS, 3rd Edition (September 2020). Atlas-3rd-Edition-Epidemiology-report-EN-updated-30-9-20.pdf (accessed on 6 Jul 2026).
4. Gustavsson A. et al; CDBE2010Study Group. Cost of disorders of the brain in Europe 2010. Eur Neuropsychopharmacol. 2011 Oct;21(10):718-79.
5. Chen AY. et al; KL. Multiple sclerosis: Frequency, cost, and economic burden in the United States. J Clin Neurosci. 2017 Nov;45:180-186.
6. Wallin MT. et al; GBD 2016 Multiple Sclerosis Collaborators. Global, regional, and national burden of multiple sclerosis 1990-2016: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2016. Lancet Neurol. 2019 Mar;18(3):269-285.
7. Koch-Henriksen N. et al; The changing demographic pattern of multiple sclerosis epidemiology. Lancet Neurol. 2010 May;9(5):520-32.K
8. Alonso A. et al; Temporal trends in the incidence of multiple sclerosis: a systematic review. Neurology. 2008 Jul 8;71(2):129-35.8. Orton SM et al. Sex ratio of multiple sclerosis in Canada
9. Orton SM. et al; Canadian Collaborative Study Group. Sex ratio of multiple sclerosis in Canada: a longitudinal study. Lancet Neurol. 2006 Nov;5(11):932-6.
10. Scalfari A. et al; Mortality in patients with multiple sclerosis. Neurology. 2013 Jul 9;81(2):184-92
11. Lunde HMB. et al; Survival and cause of death in multiple sclerosis: a 60-year longitudinal population study. J Neurol Neurosurg Psychiatry. 2017 Aug;88(8):621-625
12. Kingwell E. et al; Tremlett H. Relative mortality and survival in multiple sclerosis: findings from British Columbia, Canada. J Neurol Neurosurg Psychiatry. 2012 Jan;83(1):61-6.
13. Koch-Henriksen N. et al; Excess mortality among patients with multiple sclerosis in Denmark has dropped significantly over the past six decades: a population based study. J Neurol Neurosurg Psychiatry. 2017 Aug;88(8):626-631.
3. Παράγοντες Κινδύνου
Οι αιτίες της πολλαπλής σκλήρυνσης (ΠΣ) δεν είναι πλήρως γνωστές, ωστόσο θεωρείται ότι η νόσος προκύπτει από αλληλεπίδραση γενετικών και περιβαλλοντικών παραγόντων¹.
Περιβαλλοντικοί Παράγοντες Κινδύνου
Τρόπος Ζωής
Πολλοί περιβαλλοντικοί παράγοντες μπορούν να συμβάλουν στον κίνδυνο εμφάνισης ΠΣ, με την επίδρασή τους να εξαρτάται από τον χρόνο έκθεσης κατά τη διάρκεια της ζωής¹. Υπάρχουν ενδείξεις ότι η εφηβεία αποτελεί κρίσιμη περίοδο ευαισθησίας σε τέτοιους παράγοντες¹, ενώ η έκθεση σε συγκεκριμένους παράγοντες, όπως τα χαμηλά επίπεδα βιταμίνης D, μπορεί να σχετίζεται και με προγεννητικές περιόδους². Οι κυριότεροι καθιερωμένοι περιβαλλοντικοί παράγοντες κινδύνου περιλαμβάνουν τη λοίμωξη από τον ιό Epstein–Barr (EBV), το κάπνισμα, τα χαμηλά επίπεδα βιταμίνης D και την παχυσαρκία κατά την εφηβεία 1,2.
Μολυσματικοί Παράγοντες
Λόγω της ανοσοπαθολογίας της ΠΣ, λοιμώξεις έχουν προταθεί ως πιθανοί εκλυτικοί παράγοντες. Μεταξύ αυτών, η λοίμωξη από EBV παρουσιάζει την ισχυρότερη και πλέον σταθερή συσχέτιση με τη νόσο¹,³. Επιδημιολογικά δεδομένα δείχνουν ότι η EBV λοίμωξη συνδέεται με τον υψηλότερο σχετικό κίνδυνο για ΠΣ μεταξύ των λοιμωδών παραγόντων που έχουν μελετηθεί3. Επιπλέον, η οροαρνητικότητα για EBV είναι εξαιρετικά σπάνια στους ασθενείς με ΠΣ σε σύγκριση με τον γενικό πληθυσμό3. Παρά τη σημαντική συσχέτιση, η αιτιώδης σχέση παραμένει δύσκολο να αποδειχθεί οριστικά3.
Κάπνισμα
Το κάπνισμα αποτελεί καθιερωμένο περιβαλλοντικό παράγοντα κινδύνου για ΠΣ και σχετίζεται με αυξημένη πιθανότητα εμφάνισης της νόσου¹. Επιπλέον, έχει συσχετιστεί με ταχύτερη εξέλιξη της αναπηρίας και αυξημένο κίνδυνο μετάβασης σε προοδευτικές μορφές της νόσου4.
Έκθεση στον ήλιο και βιταμίνη D
Η έκθεση στον ήλιο αποτελεί τον κύριο καθοριστικό παράγοντα των επιπέδων της βιταμίνης D, τα οποία μειώνονται σε μεγαλύτερα γεωγραφικά πλάτη5,6. Μελέτες υποδεικνύουν ότι τα χαμηλά επίπεδα βιταμίνης D σχετίζονται με αυξημένο κίνδυνο εμφάνισης ΠΣ, καθώς και με αυξημένη δραστηριότητα της νόσου5,6. Παράλληλα, η ενεργός μορφή της βιταμίνης D φαίνεται να έχει ανοσοτροποποιητικό ρόλο, επηρεάζοντας τη λειτουργία του ανοσοποιητικού συστήματος5.
Συνδυασμός γενετικών και περιβαλλοντικών παραγόντων
Ορισμένοι περιβαλλοντικοί παράγοντες, όπως η λοίμωξη από EBV, το κάπνισμα και η παχυσαρκία, φαίνεται να αλληλεπιδρούν με γενετικούς παράγοντες κινδύνου (όπως πολυμορφισμοί HLA), οδηγώντας σε σημαντική αύξηση του κινδύνου για ΠΣ1,7. Η τροποποιήσιμη φύση ορισμένων παραγόντων αυτών υποδηλώνει πιθανές μελλοντικές στρατηγικές πρόληψης¹
Βιβλιογραφία:
1. Olsson T. et al; Interactions between genetic, lifestyle and environmental risk factors for multiple sclerosis. Nat Rev Neurol. 2017 Jan;13(1):25-36.
2. Manouchehrinia A. et al; Association of Pre-Disease Body Mass Index With Multiple Sclerosis Prognosis. Front Neurol. 2018 May 11;9:232.
3. Ahmed SI. et al; Risk of Multiple Sclerosis in Epstein-Barr Virus Infection. Cureus. 2019 Sep 19;11(9):e5699.
4. Healy BC. et al; Smoking and disease progression in multiple sclerosis. Arch Neurol. 2009 Jul;66(7):858-64.
5. Pierrot-Deseilligny C. et al; JC. Vitamin D and multiple sclerosis: An update. Mult Scler Relat Disord. 2017 May;14:35-45.
6. Mirzaei F. et al; Gestational vitamin D and the risk of multiple sclerosis in offspring. Ann Neurol. 2011 Jul;70(1):30-40.
7. Endriz J. et al; Time correlation between mononucleosis and initial symptoms of MS. Neurol Neuroimmunol Neuroinflamm. 2017 Feb 27;4(3):e308.
4. Διάγνωση
Κλινική εικόνα
Η κλινική εικόνα της πολλαπλής σκλήρυνσης (ΠΣ) είναι ετερογενής και εξαρτάται από την εντόπιση των απομυελινωτικών εστιών στο κεντρικό νευρικό σύστημα1,2. Η νόσος μπορεί να εκδηλωθεί με ευρύ φάσμα νευρολογικών συμπτωμάτων και σημείων, αντανακλώντας τη διασπορά των βλαβών στο κεντρικό νευρικό σύστημα1,2.
Στο μεγαλύτερο ποσοστό των ασθενών (~85%), η νόσος εκδηλώνεται αρχικά με ένα πρώτο κλινικό επεισόδιο, γνωστό ως κλινικά μεμονωμένο σύνδρομο (clinically isolated syndrome, CIS)3. Το CIS αποτελεί επεισόδιο νευρολογικής δυσλειτουργίας διάρκειας τουλάχιστον 24 ωρών, απουσίας πυρετού ή λοίμωξης, και συχνότερα προσβάλλει το οπτικό νεύρο, τον νωτιαίο μυελό ή το εγκεφαλικό στέλεχος1-3.
Κατά τη φυσική πορεία της νόσου μπορεί να εμφανιστούν υποτροπές, οι οποίες ορίζονται ως επεισόδια νευρολογικής δυσλειτουργίας διάρκειας ≥24 ωρών χωρίς πυρετό ή λοίμωξη¹. Τα επεισόδια αυτά έχουν συνήθως οξεία ή υποξεία έναρξη και ακολουθούνται από μερική ή πλήρη αποκατάσταση3.
Η οπτική νευρίτιδα αποτελεί το πρώτο κλινικό επεισόδιο στο ~25% των ασθενών και εμφανίζεται έως και στο 70% κατά την πορεία της νόσου4. Κλινικά χαρακτηρίζεται από υποξεία απώλεια όρασης, δυσχρωματοψία και πόνο που επιδεινώνεται με τις οφθαλμικές κινήσεις5, ενώ σχετίζεται με αυξημένο κίνδυνο εξέλιξης σε κλινικά επιβεβαιωμένη ΠΣ (34–75%)4.
Οι αισθητηριακές διαταραχές αποτελούν συχνές εκδηλώσεις της νόσου και περιλαμβάνουν παραισθησίες, διαταραχές αισθητικότητας και σημείο Lhermitte¹.
Τα κινητικά συμπτώματα σχετίζονται με δυσλειτουργία των κινητικών οδών και εκδηλώνονται ως μυϊκή αδυναμία και σπαστικότητα¹.
Τα συμπτώματα από το εγκεφαλικό στέλεχος και την παρεγκεφαλίδα είναι συχνά και περιλαμβάνουν διπλωπία, διαταραχές οφθαλμοκινητικότητας, νυσταγμό, αταξία και δυσαρθρία6.
Διαταραχές της ουροδόχου κύστης και της σεξουαλικής λειτουργίας εμφανίζονται σε σημαντικό ποσοστό ασθενών και επηρεάζουν σημαντικά την ποιότητα ζωής7,8.
Η κόπωση αποτελεί ένα από τα συχνότερα και πιο επιβαρυντικά συμπτώματα της νόσου, επηρεάζοντας περίπου το 50–60% των ασθενών9.
Η γνωσιακή δυσλειτουργία παρατηρείται σε περίπου 40–70% των ασθενών και επηρεάζει κυρίως την ταχύτητα επεξεργασίας πληροφοριών, τη μνήμη και τις εκτελεστικές λειτουργίες10.
Οι διαταραχές διάθεσης, και ιδιαίτερα η κατάθλιψη, αποτελούν συχνές συνοδές εκδηλώσεις της ΠΣ και συμβάλλουν σημαντικά στη συνολική επιβάρυνση των ασθενών9,11.
Βιβλιογραφία:
1. Brownlee WJ. et al; Diagnosis of multiple sclerosis: progress and challenges. Lancet. 2017 Apr 1;389(10076):1336-1346.
2. Montalban X, et al; AJ. Diagnosis of multiple sclerosis: 2024 revisions of the McDonald criteria. Lancet Neurol. 2025 Oct;24(10):850-865.
3. Miller DH. Et al; Clinically isolated syndromes. Lancet Neurol. 2012 Feb;11(2):157-69.
4. Toosy AT. Et al; Optic neuritis. Lancet Neurol. 2014 Jan;13(1):83-99.
5. Galetta SL. Et a; Acute optic neuritis: Unmet clinical needs and model for new therapies. Neurol Neuroimmunol Neuroinflamm. 2015 Jul 23;2(4):e135.
6. Yang Y. et al; Cerebellar and/or Brainstem Lesions Indicate Poor Prognosis in Multiple Sclerosis: A Systematic Review. Front Neurol. 2022 Apr 29;13:874388.
7. Totuk O. et al; Sexual dysfunction in multiple sclerosis: prevalence, risk factors, and impact on quality of life in a large cohort study. BMC Neurol. 2025 Nov 14;25(1):468
8. McAlpine's Multiple Sclerosis 4th edition Churchill Livingstone Elsevier First published December 2005.
9. Yi X. et al; Global prevalence of fatigue in patients with multiple sclerosis: a systematic review and meta-analysis. Front Neurol. 2024 Oct 2;15:1457788.
10. Rocca MA. Et al; MAGNIMS Study Group. Clinical and imaging assessment of cognitive dysfunction in multiple sclerosis. Lancet Neurol. 2015 Mar;14(3):302-17.
11. Feinstein A. et al; Multiple sclerosis and suicide. Mult Scler. 2017 Jun;23(7):923-927